تأملي بر آراء و اندیشه‌های تربيتي برتراند راسل

دكتر محسن طالب زاده نوبریان استاد دانشگاه بهشتی

محمد مهدي ميرلو- سید حسین موسوی

^{بررسي آراء و اندیشه‌های تربيتي فيلسوفان، يكي از زمینه‌های پژوهشي متداول در حوزه فلسفه تعليم و تربيت و مقدمه‌ای براي نقد آنها می‌باشد. در این مقاله، با روشی توصیفی – تحلیلی به معرفی اندیشه‌های فلسفي برتراند راسل و بررسی دیدگاه‌های تربيتي اين فيلسوف و رياضيدان برجسته قرن بيستم پرداخته شده است.}  

^{بر اساس یافته‌های پژوهش، راسل توجه به امر تعليم و تربيت را امري فراتر از تحقق حيات آزاد و خردمندانه می‌داند. به زعم راسل، عصر حاضر که پراضطراب‌ترین عصر تاريخ براي بشريت به حساب می‌آید، بيش از هر زمان ديگري خلأ يک جهان بيني صحيح و ايدئولوژي بخردانه را به انسان مدرن گوشزد می‌کند. رهايي از چنين تنگنايي تنها از طريق تعليم و تربيت علمي و نوسازي اجتماع امکان پذير است.}

^{از نظر راسل در بعد فردي، پرورش روح علمي و در بعد اجتماعي، تربيت شهروندان آزاد، هدف‌های اصلي تعليم و تربيت را شکل می‌دهند. راسل با بيان آراء تربيتي خويش به دنبال تحقق آرمان تربيتي شهروندان آزاد جهان است؛ شهرونداني که آزادانديشي، استقلال فکر، انضباطي دروني، توانايي نگريستن به نفع شخصي از نظرگاه عامه و در يک کلام خردورزي و آزادي از مهم‌ترين صفت‌های آنان به شمار مي‌آيد. در پايان، به برخي از  انتقاد­های قابل طرح در نظام تربيتي راسل اشاره می‌شود.}

بررسی مبانی نظری و عملی ادراک زمان

محمد مهدی میرلو،سمیه اسدزاده

 نوشته حاضر بخشی از سخنرانی هفتگی پیرامون ادراک زمان است که توسط نویسندگان  در گروه روانشناسی تبریز و زیر نظر دکتر نظری ارایه شده است.

^{تعریف زمان}

     ^{قدیس آگوستین در کتاب اعترافات (1937) درباره تعریف زمان چنین می­نویسد:"پس زمان چیست؟ اگر کسی از من در مورد آن سوال نکند جواب آن را می‌دانم، ولی اگر بخواهم برای فردی که این سوال را مطرح کرده آن را توضیح بدهم جواب آن را نمی‌دانم." ارنست پوپل در کتاب مرزهای آگاهی (1986) چنین بیان می­کند:" پیشنهاد می­کنم که سوال در مورد چیستی زمان را کنار بگذارید یا نادیده بگیرید، زیرا هریک از ما بدون اینکه لازم به صحبتی در مورد آن باشد می‌داند که موضوع چیست. هنگامی که از زمان صحبت میکنیم ما باید توجه خود را بیشتر روی سوال دیگری متمرکز کنیم: چگونه انسان به مفهوم درست زمان دست می‌یابد؟" اریکسون (1945) نیز در تعریف زمان می­گوید:" هرچه بشر به ذات این پرسش نزدیک می‌شود که دقیقا زمان چیست، زمان بمراتب سیال­ تر و دست­ نایافتنی‌تر می‌شود." به نظر می­رسد مطابق با دیدگاه آگوستین همه می‌دانند زمان چیست، اما هیچ‌کس توضیح روشنی از آن ندارد.}

^{اهمیت زمان}

     ^{به تعبیر اریکسون، نویسنده کتاب تاریخ زمان، امروزه آموختن زمان (ساعت) ابتدایی‌ترین شرط برای هر کسی است که قصد زندگی اجتماعی را دارد. هم­گامی با روند پیچیده و بغرنج اجتماعی­ اقتصادی امروز بدون زمان‌سنج­‌های دقیق امکان‌پذیر نیست. نخستین آموخته‌های یک کودک درک موقعیت مکانی و زمانی است.}

^{زمان در گذشته و حال}  

    ^{در عصرحاضر، زمان جزء لاینفک حیات هر فرد به شمار می‌آید و به همین دلیل نیز انسان امروزی بیش از گذشته با پدیده زمان دست به گریبان است. این مساله تا بدانجا قابل طرح است که اندیشیدن به زمان برای انسان امروزی به صورت امری اخلاقی مطرح می‌شود. اما چنین رابطه‌ای نسبت به زمان برای انسان جهان کهن امری کاملا بیگانه به شمار می‌آمد.}

^{در زندگی مردمان اعصار گذشته شتاب­زدگی به ندرت دیده می‌شد و تنها در جهان بردگان این پدیده قابل مشاهده بود و در واقع، شتاب­زدگی از آرمان­های یک شهروند به دور بود.}

^{ارتباط کارکرد زمان با سایر کارکردها}

     ^{ارنست پوپل بیان می‌کند که آزمایش‌ها نشان می‌دهد بیمارانی که کارکرد زمانی آنها بهتر شده این امر به بهبود توانایی زبانی آنان کمک کرده است. در اینجا نیز این تحقیقات موفق بوده است. بیمارانی که بخاطر سکته در تشخیص برخی حروف مشکل داشتند، بعد از «آموزش زمان» خیلی بهتر شده‌اند. به این طریق یک انتقال اساسی از سطح کارکرد زمانی به سطح کارکرد زبانی صورت گرفته است. گروهی آمریکایی مشاهدات مشابهی در مورد کودکان مبتلا به زبان­‌پریشی داشتند. نزد این کودکان غالبا آهسته شدن کار روی محرک‌ها مشاهده می­شود و «آموزش زمان» در اینجا نیز می‌تواند مفید باشد. آزمایشات روی بیمارانی که دچار صدمه مغزی هستند و مشکلات زبانی دارند و کودکانی که دچار اختلال خواندن و نوشتن هستند نشان می‌دهد که انسان برای صحبت کردن، خواندن و نوشتن نه تنها باید توانایی زبانی داشته باشد، بلکه باید شرایط زمانی مغز در ارتباط با کارکرد اطلاعات نیز مهیا باشد. در درمان نیز باید به این جنبه نورونی (عصبی) توجه شود.}

^{پیچیدگی فرایند ادراک زمان}

     ^{زماني مي­توان از وقوع امري در يک زمان و يا در زمان­هاي متفاوت سخن به ميان آورد که مفهوم زمان را از پيش فرض کرد. با وجود حضور فراگير زمان در جهان تجربي، احساس زمان احساس ويژه بشمار مي­آيد. ناملموس بودن، فقدان وجود اندام حسي خاص براي ادراک زمان و عدم متناظر بودن زمان ادراکي با زمان فيزيکي موجب شده است که عوامل بسياري مانند توجه، حافظه، انگيختگي و حالت­هاي هيجاني همگي  تعديل­‌کننده­‌هاي بالقوه ادراک زمان در نظر گرفته شوند. طيف وسيعي از پژوهش­‌ها پيرامون زمان روانشناختي و پردازش زماني انجام شده است و همه اين پژوهش­‌ها زمان را به عنوان يک جنبه اصلي از حيات انسان در نظر گرفته و بر اين نکته تاکيد کرده‌­اند که هيچ شکلي از رفتار نمي­تواند بدون ارجاع به زمان تعريف شود.}

     ^{ادراک زمان در قالب يک فرايند انطباقي از يکسو موجب تسهيل پيش­بيني رويداد­ها مي­شود و از سوي ديگر سازماندهي و طراحي رفتار­هاي آينده را فراهم مي­‌آورد. هر چند فرايند ادراک زمان به عنوان يک نيروي هدايت­‌کننده در رفتار انسان ايفاي نقش مي­کند، ولي به طور معمول ما از چنين فرايندي در ساختار شناختي خود آگاهي نداريم.}

^{نوروسایکولوژی ادراک زمان}

       ^{ادراک زمان، کارکردي انطباقي است که به فرد امکان مي­دهد رويدادها را پيش­بيني کند. پردازش اطلاعات زماني، توانايي شناختي پيچيده­اي است که مطابق با يافته­‌هاي اخير مناطق مختلفي از مغز در اين فرايند درگير است. ابداع تکنيک­هاي جديد در 15 سال اخير موجب شده است پيرامون پردازش اطلاعات زماني پژوهش­هاي دقيق­تري در حوزه­هاي نوروساينس و نوروسايکولوژي صورت گيرد. نتايج اين پژوهش­ها شواهد بيشتري در تاييد اين مدعا فراهم مي­‌آورد که ساختارهاي ويژه­اي در مغز انسان در پردازش اطلاعات زماني نقش ايفا مي­کنند. در واقع، بازنمايي صحيح زمان وابسته به يکپارچگي سيستم­هاي عصبي چندگانه است. ادراک زمان توانايي شناختي پيچيده­اي است که مناطق مختلفي از مغز شامل مخچه (cerebellum)، عقده­‌هاي پايه (basal ganglia) و قشر پيشاني (frontal cortex) را درگير مي­‌کند (کاسيني، ايوري، 1999). بیش از 40 سال پیش، ایده­‌ی درگیری مخچه در پایه‌­های بیولوژیکی پردازش زمان یک فرضیه‌­ی جدی بشمار می­آمد، اما در 20 سال اخیر نقش مخچه بیش از پیش مورد توجه واقع شده است (گرندین،2010). عقده­‌های پایه که بطور متداول به کنترل حالت بدن و حرکت مربوط است، در عین حال واسطه‌­ی فرایندهای اطلاعات زمانی نیز بشمار می‌­آید. یافته‌­ها نشان می­دهد که عقده­‌های پایه برای ارزیابی دقیق زمان ضروری و حیاتی است. تقریبا همه شواهد نشان می­دهد که کارکرد قشر فرونتال به ویژه پیش­‌پیشانی (prefrontal) در نیمکره­‌ی راست، واسطه­‌ی توانایی­های پردازش اطلاعات زمانی برای ارزیابی­های فواصل طولانی وابسته به تکالیف افتراق مدت زمان است (تاپلاک و همکاران، 2006). بیماران دارای آسیب­های مخچه‌­ای تیزی و دقت ضعیف­تری در تکالیف ادراک زمان نشان می­دهند که مستلزم زمان­بندی و تعیین وقت دقیق است (کاسینی و ایوری، 1999). در واقع، بسیاری از آسیب­های مربوط به زمان­بندی از مخچه نشات می­گیرد. آسیب مخچه­‌ای توانایی برای افتراق فواصل زمانی در دامنه­‌ی میلی‌­ثانیه تا ثانیه را موجب می­شود؛ در حالیکه آسیب لوب فرونتال باعث نقص­‌هایی در افتراق زمانی تنها در دامنه‌­ی ثانیه‌­ها می­شود (تاپلاک و همکاران، 2006). از سوی دیگر، مطالعات نشان می­دهد که عقده­‌های پایه به شدت درگیر نگهداری زمان و فرایندهای ادراک زمان است (اسمیت، 2002). پژوهش­هایی که FMRI را بکار برده­اند، درگیری عقده­‌های پایه در مراحل اولیه­‌ی فرایند زمان­بندی یعنی رمزگذاری کردن فواصل زمانی را تایید کرده‌­اند (گرندین، 2010).}

    ^{بیماران دارای آسیب­‌های مخچه‌­ای تیزی و دقت ضعیف­تری در تکالیف ادراک زمان نشان می­دهند که مستلزم زمان­بندی و تعیین وقت دقیق است. در واقع، بسیاری از آسیب­های مربوط به زمان­بندی از مخچه نشات می­گیرد. آسیب مخچه‌­ای توانایی برای افتراق فواصل زمانی در دامنه­‌ی میلی­‌ثانیه تا ثانیه را موجب می­شود؛ در حالیکه آسیب لوب فرونتال باعث نقص­هایی در افتراق زمانی تنها در دامنه­‌ی ثانیه‌­ها می­شود. از سوی دیگر، مطالعات نشان می­دهد که عقده­‌های پایه به شدت درگیر نگهداری زمان و فرایندهای ادراک زمان است. پژوهش­هایی که FMRI را بکار برده­اند، درگیری عقده­‌های پایه در مراحل اولیه­‌ی فرایند زمان­بندی یعنی رمزگذاری کردن فواصل زمانی را تایید کرده­اند.}

^{ادراک زمان و ADHD}

       ^{والدين کودکان داراي ADHD به طور متناوب گزارش مي­کنند که کودکان آنها حس ضعيفي از زمان دارند. اين کودکان در قياس با کودکان فاقد ADHD کمتر احتمال دارد که اطلاعات درباره­‌ی گذشته را به منظور برنامه‌­ريزي براي آينده در ذهن خود نگه دارند. والدين اين کودکان اغلب گزارش مي­کنند که آنها شروع به پاسخ دادن مي­کنند پيش از آنکه نوبت آنها براي پاسخ گفتن فرا برسد.}

    ^{پژوهش­هاي تصويرنگاري عصبي در افراد داراي ADHD شواهدي را فراهم مي­کند مبني بر اين مساله که مناطق مغزي درگير در ادراک زمان در واقع همان مناطق اصلي مغز هستند که در  ADHD آسيب مي­بينند. نقص ادراک زمان در کودکان ADHD از طريق کاربرد تکاليف توليد زمان، بازتوليد زمان و افتراق زمان تاييد شده است. نقص در مهارت­های پردازش زمانی ممکن است نقش مهمی در نقص­هایی که در ADHD مشاهده می­شود بازی کند. تکانش­گری می­تواند به عنوان یک سبک رفتاری به لحاظ زمانی نابهنگام و نامناسب که پاسخ­‌ها سریع و با بی­دقتی و بدون توجه به پیامدهای بعدی آن ایجاد می­شود تعریف شود.}

^{روش‌های اندازه­گیری ادراک زمان}

      ^{روش­هاي مختلفي براي اندازه­گيري ادراک زمان وجود دارد که عبارتنداز: برآورد زمان، توليد زمان، بازتوليد زمان، و افتراق زمان (کوارتر، زيمرمن، نشاط، 2010). برآورد زمان به توانايي فرد در تخمين کلامي زمان عرضه شده يک محرک اشاره دارد. در توليد زمان طول مدت يک فاصله زماني به طور کلامي به فرد گفته مي­شود و از وي خواسته مي­شود که آن فاصله زماني را با نوعي عمل رفتاري مانند روشن نگه­داشتن يک لامپ به همان مدت اعلام شده توليد کند. اين آزمون در ميان آزمون­هاي ادراک زمان ساده­‌ترين نوع است. در آزمون بازتوليد زمان که دشوارترين آزمون ادراک زمان به شمار مي­آيد، يک فاصله زماني به فرد عرضه مي­شود، اما طول مدت آن به صورت کلامي گفته نمي­شود؛ سپس فرد بايد همان فاصله زماني را با روش رفتاري بازتوليد نمايد. در آزمون افتراق زمان، دو محرک حسي به طور متوالي و هر يک به مدت معيني به فرد عرضه مي­شود و او بايد تشخيص بدهد کدام يک از محرک­ها، در مدت زمان بيشتري (يا کمتري) به وي عرضه شده است.}

^{معرفی کتاب}

    ^{در زمینه­ی مفاهیم مربوط به زمان می­توان به کتاب مرزهای آگاهی، شکل­گیری زمان و واقعیت در عملکرد مغز نوشته ارنست پوپل اشاره کرد که از 20 فصل شامل مباحثی همچون چارچوب هم­زمانی، کوتاه‌ترین زمان‌های واکنش، آیا مغز به ساعت نیاز دارد؟، محدودیت زمانی آگاهی، مدت زمان در آستانه کسالت، آیا آگاهی وابسته به زبان است؟ و... تشکیل شده است. این کتاب بحثی طولانی را در زمینه مفهوم آگاهی و رابطه آن با تجربه زمانی مطرح می­کند و به مساله آگاهی زمان بر اساس علم اعصاب می­پردازد.}

    ^{همچنین می­توان به کتاب تاریخ زمان نوشته تروند برگ اریکسون اشاره کرد. در این کتاب نویسنده خواننده را دعوت می‌کند تا با کنکاشی مهیج درباره پدیده زمان در زندگی بشر نظر بیندازد- کنکاشی در این باره که آیا زمان تنها یک ابزار مفید است یا مستبدی است که ما را بیرحمانه به اطاعت خود وا می‌دارد؟ اساسا، چرا ما شتاب می‌کنیم. این سراسیمگی بخاطر چیست؟ تنگنای وقت و سنگینی زمان چیست که ما خود را اینگونه در باورهای آن یک زندانی احساس می‌کنیم؟ این کتاب برای همه کسانی است که می‌خواهند بیشتر درباره چگونگی دریافت بشر از سنجش، استفاده و سوءاستفاده از زمان در طول تاریخ بشر صحبت کنند و شرحی بر این موضوع است که چگونه ادراک گوناگون ما از زمان بر دیگر عرصه‌های زندگی از جمله دین، سیاست، علوم، تکنولوژی، فلسفه و اقتصاد اثر گذاشته است.}

^{کلیدواژه‌های ادراک زمان}

    ^{ادراک زمان (time perception): نوعی فرآیند تطابقی است که موجب سهولت پیش­بینی رویدادها و نیز سازماندهی و طراحی رفتارهای آینده می­شود.}

    ^{برآورد زمان (time estimation): به توانایی افراد در تخمین کلامی زمان عرضه شده یک محرک به آنها اشاره دارد.}

   ^{تولید زمان (time production): طول مدت یک فاصله زمانی به طور کلامی به فرد گفته می­شود و از او خواسته می­شود تا آن فاصلۀ زمانی را با نوعی عمل رفتاری، مانند روشن نگه­داشتن یک لامپ به همان مدت اعلام شده یا نگهداشتن توپی در دستانش به همان مدت و سپس رها کردن آن تولید کند. این آزمون در میان آزمون­های ادراک زمان ساده­ترین است، چرا که در این حالت فرد طول مدت دقیق فاصله مورد نظر را می­داند.}

      ^{بازتولید زمان (time reproduction): دشوارترین آزمون درک زمان به شمار می­رود. در این آزمون، به فرد یک فاصلۀ زمانی عرضه می­شود، اما طول مدت آن به صورت کلامی گفته نمی­شود، سپس او باید همان فاصله زمانی را با روش رفتاری (مانند آزمون­های تولید زمان) بازتولید نماید.}

     ^{آزمون­های افتراق زمان (time discrimination): در این آزمون، دو محرک حسی به طور متوالی و هر یک به مدت معینی به فرد عرضه می­شوند و او باید تشخیص دهد که کدام یک از محرک­ها در مدت زمان بیشتری (یا کمتری) به وی عرضه شده است.}

    ^{کلمات بازه زمانی (interval) و  مدت (duration) و بخصوص طول مدت زمان (temporal duration) نیز از کلیدواژه‌­های مورد استفاده در ادراک زمان هستند.}

^منابع

^{آگوستین، م. ا. (1937). اعترافات آگوستین. (1380). (ترجمه س. میثمی) تهران: انتشارات سهروردی.}

^{اریکسون، ت. ب. (1945). تاریخ زمان. (1385). (ترجمه ا. اسفندیاری) آبادان: انتشارات پرسش.}

^{پوپل، ا. (1986). مرزهاي آگاهي: شکل گيري زمان و واقعيت در عملکرد مغز. (1389). (ترجمه م. خاشابي) تهران: انتشارات ارجمند.}

^{Casini, L., & Ivry, R. B. (1999). Effects of divided attention on temporal processing in patients with lesions of the cerebellum or frontal lobe. Neuropsychology, 13, 10-21.}

^{Grondin, S. (2010). Timing and time perception: A review of recent behavioral and neuroscience findings and theoretical directions. Attention, Perception, & Psychophysics, 72(3), 561-582.}

^{Quartier, V., Zimmermann, G., & Nashat, S. (2010). Sense of time in children with attention-deficit/ hyperactivity disorder (ADHD). Swiss Journal of Psychology, 69(1), 7-14.}

^{Smith, A., Tyler, E., Rogeres, J. W., Newman, S., & Rubia, K. (2002). Evidence for a pure time perception deficit in children with ADHD. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 43(4), 529-542.}

^{Toplak, M. E., Dockstader, C., & Tonnock, R. (2006). Temporal information processing in ADHD: Findings to date and new methods. Journal of Neuroscience Methods, 151, 15-29.}