مكانيسم‌هاي دفاعي (defense mechanism) شيوه‌هايي هستند كه افراد به طور ناخودآگاه در برابر رويدادهاي اضطراب آور به كار مي‌برند تا از خود در برابر آسيب‌هاي رواني و از دست دادن عزت نفس (self esteem) محافظت كنند. انديشه به‌كار گرفتن اعمال دفاعي در سال 1894 توسط زيگموند فرويد مطرح شد. به اعتقاد وي مكانيسم‌هاي دفاعي موجب كنار زدن افكار متعارض از حيطه هوشياري مي‌شوند. در واقع كاربرد مكانيسم‌هاي دفاعي نشان از نوعي شيوه سازگاري است كه افراد براي جلوگيري از تنزل عزت نفس و مقابله با افزايش اضطراب به آنها متوسل مي‌شوند. در كتاب زمينه روان‌شناسي هيلگارد در تعريف مكانيسم دفاعي چنين آمده است: «فرويد اصطلاح مكانيسم‌هاي دفاعي را به تدابير ناهشيار اطلاق مي‌كند كه آدمي براي حل و فصل هيجان‌هاي منفي به كار مي‌برد. اين تدابير هيجان‌مدار موقعيت تنش‌زا را تغيير نمي‌دهند، بلكه فقط شيوه دريافت يا انديشيدن شخص را به آن عوض مي‌كنند. به اين ترتيب در همه مكانيسم‌هاي دفاعي عنصر «خودفريبكاري» در كار است.» «اتكينسون، 510 :1386»

براي فهم دقيق جايگاه مكانيسم‌هاي دفاعي كه گاهي از آنها به عنوان مانورهاي روانشناختي ياد مي‌شود توجه به نكات زير ضروري است:

1- كاربرد مكانيسم‌هاي دفاعي به خودي خود نشانه بيماري نيست، زيرا در بسياري از مواقع مكانيسم‌هاي دفاعي نقشي حياتي در رفاه رواني انسان‌ها ايفا مي‌كنند. در واقع مكانيسم‌هاي دفاعي شكلي از رفتار بهنجار تلقي مي‌شوند مشروط به اين‌كه در كاربرد آنها زياده روي نشود.

2- مكانيسم‌هاي رواني اموري اكتسابي به شمار مي‌آيند كه براي جلوگيري از تخريب و بي‌ارزش شدن «من» به كار مي‌روند. تكرار مداوم آنها موجب تبديل آنها به عادت مي‌شود.

3- مهم‌ترين ويژگي اين مكانيسم‌ها كاربرد ناخودآگاهانه آنها از سوي انسان‌هاست كه به منظور حفظ تعادل رواني صورت مي‌گيرد.

4- افراد با به كار بردن مكانيسم‌هاي دفاعي، مسائل و مشكلات خود را حل نمي‌كنند، بلكه صرفا به تحريف آنها و در واقع تحريف واقعيت مي‌پردازند.

5- هر چند مكانيسم‌هاي دفاعي را مي‌توان به تنهايي نيز به كار برد ولي اغلب، افراد تركيبي از آنها را به كار مي‌برند. مسلما بررسي همه ابعاد مكانيسم‌هاي دفاعي و تحليل جزييات مربوط به آنها از حيطه اين مقاله خارج است، ولي به تعدادي از مهم‌ترين اين مكانيسم‌ها اشاره مي‌كنيم.

سركوبي

سركوبي (repression) كه گاهي از آن به عنوان واپس‌زني نيز ياد مي‌شود، نخستين و گسترده‌ترين مكانيسمي است كه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در اين مكانيسم فرد مي‌كوشد احساسات و انگيزه‌هايي را كه موجب رنجش او شده‌اند، به قلمرو ناخودآگاه منتقل كند. در بسياري از خانواده‌ها مشاهده مي‌شود كودكي كه از تولد برادر يا خواهر خويش ناراحت است به انكار وجود وي مي‌پردازد و اين يعني به كار بردن مكانيسم سركوبي. از نگاه فرويد، مكانيسم سركوبي وسيله‌اي مناسب براي گريختن از برخي اميال دوران كودكي است؛ هر چند وي تصريح مي‌كند اميال سركوب شده همچون آتش زير خاكستري هستند كه رفتار فرد خواه ناخواه از آنها تاثير خواهد گرفت. در نهايت مي‌توان چنين گفت كه سركوب نوعي خود سانسوري و فرار از واقعيت است.

بازگشت

در برخي شرايط استرس‌زا و اضطراب‌آور مشاهده مي‌شود كه افراد تمايل دارند به مراحل قبلي زندگي خويش بخصوص دوران كودكي رجوع كنند. رجوع كردن به مرحله پايين‌تر را بازگشت (regression) مي‌نامند. در واقع با به كاربردن اين مكانيسم، فرد خود را از موقعيتي كه موجب آزار وي شده رها و دور مي كند و به موقعيتي كه در آن مي‌تواند به آساني به ارضاي خواسته‌هايش بپردازد، تمسك مي‌جويد. شواهد بسياري وجود دارد كه كودكان وقتي شاهد توجه بيش از اندازه والدين به برادر يا خواهرشان هستند براي جلب توجه آنها چهار دست و پا راه مي‌روند.

جابه‌جايي

چنان‌كه از عنوان اين مكانيسم مي‌توان استنباط كرد فرد هنگام استفاده از آن مي‌كوشد اضطراب‌ها را از علت توليدكننده آن جدا كند و با موضوعي كه در واقع هيچ ارتباطي با آن ندارد، مرتبط سازد. در نتيجه جابه‌جايي (displacement) را مي‌توان چنين تعريف كرد: «تغيير جهت دادن احساسات از يك شخص يا يك شيء به يك شخص يا شي ديگر كه كمتر مخاطره انگيز است.» (آزاد 114 :1384)

نمونه عيني كاربرد اين مكانيسم را در اختلافات زناشويي مي‌توان مشاهده كرد. براي مثال هنگام عصبانيت زن از شوهرش، او مبادرت به شكستن ظروف خانه مي‌كند. نكته قابل تامل در كاربرد مكانيسم جابه‌جايي اين است كه ميان اضطراب‌ها و علت توليدكننده آنها فاصله ايجاد مي‌شود و اضطراب‌ها به امور غير مرتبط ربط داده مي‌شوند. فرويد، عامل اصلي اين مكانيسم دفاعي را سانسور مي‌داند و از آن به عنوان مرز ميان خودآگاه و ناخودآگاه ذهن انسان ياد مي‌كند. اين موضوع در تداعي خاطرات ناگوار بيش از هر امر ديگري خود را نشان مي‌دهد. در واقع اگر خاطرات ناگوار بخواهند بدون تغيير شكل قدم به محيط شعور خودآگاه بگذارند با سانسور شديد مواجه خواهند شد.

فرافكني

وقتي انسان بخواهد براي رهايي از تعارض‌ها و عذاب وجدان، احساسات، تمايلات و اعمال نادرست خود را به ديگران نسبت دهد به اين مكانيسم روي مي‌آورد. پيامد استفاده از اين مكانيسم رها شدن از نتايج ناگوار تعارض‌هاي دروني است. در واقع فرد با به كار گرفتن مكانيسم فرافكني (projection) ديگران را مسوول اشتباهات خود مي‌داند. كاربرد اين مكانيسم در ميان بيماران پارانويا كه معمولا خود بزرگ‌بين و در عين حال بدبين هستند بسيار ديده شده است.

دليل‌تراشي

دليل‌تراشي (rationalization) در واقع توجيه رفتاري است كه اقدام به انجام آن كرده‌ايم، ولي دليل اصلي آن را نمي‌دانيم. همين مساله موجب مي‌شود فرد براي توجيه رفتار خود به دلايل قابل قبول روي آورد كه مورد پسند ديگران نيز است. بسياري كاربرد اين مكانيسم را يك تدبير خودفريبانه (self - deceptive) و خود بزرگ‌كننده (ego - enhancing) مي‌دانند.

شايد بتوان گفت ضرب‌المثل «گربه دستش به گوشت نمي‌رسد مي‌گويد بو مي‌دهد » بهترين مثال براي درك مفهوم اين مكانيسم باشد؛ هر چند اين مساله بديهي است كه دليل تراشي شايع‌ترين و پرثمرترين مكانيسم دفاعي مورد استفاده انسان است. ذكر اين نكته نيز ضروري است كه فرد هنگام كاربرد چنين مكانيسمي رفتار خود را عادلانه فرض مي‌كند تا از عذاب وجدان رها شود.

خيالبافي

مواجهه افراد با موقعيت‌هاي دشوار و اضطراب‌آور در سازگاري آنها با واقعيت مشكل ايجاد مي‌كند. براي رهايي از اين وضعيت و در واقع بهترين شيوه براي ارضاي خواسته‌ها، استفاده از خيالبافي (fantesy) است. ضرب‌المثل «شتر در خواب بيند پنبه دانه گهي لپ لپ خورد گه دانه دانه» مصداق بارز اين مكانيسم است.

جبران

افراد براي جبران (compensation) ناتواني‌هاي خود به اين مكانيسم روي مي‌آورند. در واقع كاربرد جبران، نوعي دفاع در برابر احساس حقارت است. نمونه تاريخي براي اين مكانيسم را مي‌توان در ناپلئون مشاهده كرد. بسياري بر اين اعتقادند كه ناپلئون به دليل كوتاهي قد و ضعف جثه خويش، همواره تشنه پيروزي و شكست دادن بوده است.

درون فكني

يكي از شيوه‌هاي همانند سازي با ديگران استفاده از مكانيسم درون فكني (introjection) است. هنگام كاربرد اين مكانيسم، فرد خصوصيات شخص ديگري را به طور رمزي به عنوان خصوصيات خويش قرار مي‌دهد. مكانيسم درون فكني در ميان كودكان رايج‌تر است آن‌گاه كه آنان تلاش مي‌كنند ارزش‌هاي والدين و معلمان خود را به عنوان ارزش‌هاي خود بپذيرند.

همانندسازي

فرآيند اين مكانيسم دقيقا عكس مكانيسم فرافكني است و فرد تلاش مي‌كوشد صفات و اعمال ديگران را به خود نسبت دهد و به صورت ناخودآگاه به اقتباس ويژگي‌هاي شخصيتي فرد ديگر اقدام مي‌كند. همانندي كودكان با قهرمانان ورزشي، رهبران سياسي مطرح و دانشمندان، نمونه بارز كاربرد اين مكانيسم است. ناگفته پيداست كه افراط در همانندسازي (identification)، خود را در پديده تقليد (imitation) نشان مي‌دهد.

تصعيد

هنگامي كه اميال و آرزوهاي فرد با موانع اجتماعي مواجه شود و تحقق آنها ممكن نباشد امكان دارد فرد جهت اميال و آرزوهاي خود را به سوي اهداف جامعه پسند و تا حدودي متعالي تغيير دهد. شكست عشقي برخي شاعران و در پي آن خلق آثار ادبي ماندگار توسط آنها از مصاديق عيني كاربرد اين مكانيسم (sublimation) است.

واكنش وارونه

بعضي افراد در طول زندگي خويش نه تنها برخي اميال خود را كه از ابراز آنها شرم دارند، سركوب مي‌كنند، بلكه تلاش مي‌كنند مسير و رفتاري خلاف جهت رفتار سركوب شده بروند؛ براي مثال در خانواده‌اي كه بتازگي صاحب فرزند شده است خواهر يا برادر بزرگ‌تر براي سركوب و كتمان حس شديد حسادت خود، به مراقبت افراطي از كودك پرداخته و به بهانه نگراني از سلامت وي مانع بازي كودك با همسالانش مي‌شوند. در اين حالت، حس حسادت به شكل ديگري ظاهر شده است. بديهي است كاربرد چنين مكانيسمي (formation - reation) نيز نوعي خودفريبي است.

فلسفه بافي

فلسفه بافي (intellectualization) عبارت است از: «تلاش براي گسستگي عاطفي از يك موقعيت ناراحت كننده با رودررويي انتزاعي و فكري با آن.» (گنجي، 141 :1386) اين مكانيسم وقتي به كار مي‌رود كه فرد هنگام مواجه با يك صحنه ناخوشايند در صدد كاهش پريشاني خويش برآيد. براي مثال برخي ثروتمندان هنگام مواجه با فقرا براي اين‌كه تحت‌تاثير عواطف خويش قرار نگيرند از عباراتي چون «هر كسي بايد روي پاي خودش بايستد» و «به افراد بايد كمك فكري كرد نه كمك مادي» به فلسفه بافي مي‌پردازند.

باطل‌سازي

در اين مكانيسم (undoing)، فرد براي از ميان بردن اثر كاري كه انجام داده است مجبور مي‌شود به كار ديگري بپردازد. براي مثال در جامعه ديده مي‌شود كه افراد رباخواري كه نزول دريافت مي‌كنند براي خنثي كردن عمل نادرست خود به فعاليت‌هاي خيرخواهانه روي مي‌آورند.

انكار

در اين مكانيسم فرد ناآگاهانه به رد جنبه‌هايي از واقعيت مي‌پردازد كه نمي‌تواند آن جنبه‌ها را آگاهانه قبول كند. براي نمونه هنگامي كه فرد سالخورده از نزديك شدن مرگ خود آگاه مي‌شود به انكار (denial) ضعف‌هاي جسماني خود مي‌پردازد.

جداسازي

گاهي مشاهده مي‌شود برخي افراد هنگام مواجه با بعضي حوادث ناگوار مثلا مرگ والدين، از سوگواري امتناع مي‌كنند. در واقع چنين حركتي از متوسل شدن به مكانيسم جداسازي (isolation) نشان دارد. در اين مكانيسم فرد مي‌كوشد جنبه‌هاي هيجاني يك انديشه يا رويداد را حذف و ناديده بگيرد.

هرچند نظرات تربيتي ديويي در آثار مختلف او ذكر شده ولي بدون ترديد كتاب دموكراسي و تعليم و تربيت « »democracy and education يكي از شاهكارهاي او در حوزه تعليم و تربيت است. او در بيان نظرات تربيتي خود تحت تاثير 3 عامل دموكراسي، انقلاب صنعتي و نظريه تطور زيست شناختي (biological evolution ) است و كاربرد مكرر كلماتي همچون رشد و تجربه در آثارش مويد اين مطلب است. دوران حيات جان ديويي مقارن با حاكميت انديشه‌هاي فاشيستي و كمونيستي در برخي كشورها بود. كشورهايي كه دول آنها اطاعت محض را جانشين آزادي فردي و آرمانهاي نژادپرستانه و ناسيوناليستي را به صورت انضباط درآورده بودند. از سوي ديگر جان ديويي وارث فلسفه تربيتي اروپاي قرن هجدهم بود كه با اتكا به فردگرايي « »individualism موجبات تحقير و ناديده گرفتن نقش جامعه را فراهم آورده بود. مسلماً مهمترين نماينده اين گرايش ژان ژاك روسو ( 1778 - 1711)  است. فيلسوفي كه به زعم جان ديويي تلاش نمود فرد را از جامعه جدا نمايد و ثمره آن چيزي جز محروم شدن فرد از همه شوون اجتماعي از جمله تعليم و تربيت نبود. جان ديويي براي رهايي از مشكلات مكاتب تربيتي گذشته كه يكي از بارزترين آنها تعارض فرد و اجتماع بود تلاش نمود كه طرحي نو در اندازد و ثمره چنين تلاشي در كتاب دموكراسي و تعليم و تربيت به بار نشست. پيش از بيان رابطه دموكراسي و تعليم و تربيت ضروري است كه برداشت جان ديويي از دو مقوله دموكراسي و تعليم و تربيت مورد بررسي قرارگيرد.

دموكراسي‌

ارائه تعريفي جامع و مانع از دموكراسي در آثار جان ديويي نه امكانپذير است و نه چندان منطقي به نظر مي‌رسد. در اين ميان به نظر بهترين راه بررسي ويژگي‌هايي است كه او براي جامعه دموكراتيك در نظر گرفته است. ما در اينجا به تعدادي از خصوصيات چنين جامعه‌اي اشاره مي‌كنيم:

1- در نگاه جان ديويي فضاي جامعه دموكراتيك به گونه‌اي است كه فرد از يوغ عرف، سنت و تحميلات خشن اجتماعي رها شده و به طور ارادي با موازين اجتماعي سازگار مي‌شود.

2- در جامعه دموكراتيك فرد مجال مي‌يابد تا امكانات و استعدادهاي خود را محقق سازد، به عبارت ديگر جان ديويي از دموكراسي دفاع مي‌كند چون اساس آن را مبتني بر ايمان  به استعداد، هوش و درايت انسان در كنار تجربه مشترك و همكاري مي‌داند. مسلماً اين استعدادها در ابتدا بالقوه مي‌باشند و با بسترسازي در جامعه دموكراتيك امكان بالقوه شدن آنها فراهم مي‌شود.

3- در جامعه دموكراتيك تلاش مي‌شود تا آنجا كه امكان دارد از بروز اختلافات و تبعيضات قومي و نژادي جلوگيري به عمل آيد. اقتضاي حيات دموكراتيك احترام به علايق اشخاص است و اين احترام بيش از آن‌كه معلول اجبار اجتماعي از طريق قانون باشد ثمره فضاي حاكم بر جامعه دموكراتيك و نهادينه شدن اين فضيلت در ميان افراد است.

4- در قلمرو ملي چنين جامعه‌اي مناسبات و منافع مشترك فراوان ميان اعضاي جامعه به وجود مي‌آورد و در سطح بين‌المللي در جهت برقراري روابط دوستانه با جوامع ديگر گام بر مي‌دارد.

5- در جامعه دموكراتيك ميان بسط شخصيت و قابليت اجتماعي تعارض وجود ندارد. به عبارت ديگر در چنين جوامعي شخصيت در راستاي مقولات اجتماعي پرورش داده مي‌شود و اين در حالي است كه در جوامعي همچون جامعه فئودال چنين رابطه‌اي برقرار نيست. جان ديويي معتقد است كه تضاد ميان بسط شخصيت و قابليت اجتماعي بيش از همه خود را در جامعه فئودال نشان داده است. تشكيل دو طبقه عوام و خواص درچنين جامعه اي  موجب شده است كه مردم عادي از مقوله فرهنگ بي‌نصيب مانده و حيات آنها تنها به جنبه عملي خلاصه شود.

6- ايمان به دموكراسي آن سوي ايمان به برابري آدميان است. اما نبايد دچار اين سوء فهم شد كه سخن گفتن از برابري آدميان به معناي يكسان پنداشتن توانايي آدميان است. بلكه اين بدان معناست كه انسان‌ها همگي از نظر قانون و سياست برابر هستند.

ذكر اين نكته در اينجا ضروري است كه برداشت جان ديويي از دموكراسي چيزي فراتر و وسيع‌تر از مفهوم سياسي آن است. او به دموكراسي به عنوان روش زندگاني «»democracy as way of life مي‌نگرد كه از طريق آن افراد با روحيه مشاركت و تجارب مشترك به حيات اجتماعي خود ادامه مي‌دهند. در چنين جامعه‌اي سرنوشت فرد با سرنوشت ديگران گره خورده و فرد تلاش مي‌كند تا در ساختن ارزشهايي كه به زندگي اجتماعي نظم مي‌دهند نقش مهمي را ايفا كند.

تعليم و تربيت‌

چنان‌كه پيش از اين بيان شد نظريه تطور تاثيري شگرف در نظريات تربيتي جان ديويي داشته و او تلاش نموده است كه تربيت را از منظر زيست شناختي مورد بررسي قرار دهد. از نگاه او تعليم و تربيت عبارت از نوسازي سازمان تجربه است كه معناي تجربه را گسترش داده و توانايي فرد را در هدايت جريان آزمايش‌هاي بعدي افزايش دهد. او معتقد است كه نمي‌توان براي تعليم و تربيت هدف نهايي و مطلق در نظر گرفت زيرا مغاير با پويايي‌، تغيير و تحول است. در همين راستا جان ديويي به نقد نظامهاي تربيتي پيشين پرداخته و نقص عمده آنها را تلاش براي يافتن غايتي بيروني براي تعليم و تربيت مي‌داند. در حالي كه از نگاه او غايت تعليم و تربيت در درون خود آن قرار دارد. ديدگاه‌هاي تربيتي جان ديويي را مي‌توان به اختصار چنين بيان كرد:

(1): هدف تعليم و تربيت در وهله نخست گسترش روشهاي تفكر انتقادي (critical thinking) است.

(2): از ديدگاه جان ديويي اساس آزادي، آزادي فكري‌ «intellectual freedom» است كه لازمه دموكراسي است.

(3): قلمرو نظر و عمل در تعليم و تربيت غيرقابل تفكيك است. او بشدت با ثنويت رايج در فلسفه‌هاي سنتي مخالف است.

(4): از نگاه او تعليم تربيت نبايد همچون تمهيدي براي زندگاني انگاشته شود بلكه تعليم و تربيت خود زندگي است. در واقع روند تعليم و تربيت غايتي در وراي خود ندارد.

(5): در منطق تربيتي جان ديويي آموختن از طريق عمل و براي زيستن صورت مي‌گيرد.

(6): و درنهايت تعليم و تربيت بايد به دنبال شكوفايي شخصيت و ايجاد آمادگي عقلاني و اخلاقي در فرد براي عضويت در جامعه دموكراتيك باشد.

در يك كلام مي‌توان گفت كه تعليم و تربيت هدفي ندارد جز اين‌كه فرد را راغب به ادامه تعليم و تربيت خود نمايد. به عبارت ديگر هدف يادگيري چيزي جز ادامه يادگيري نيست و اين امر تنها در يك جامعه دموكراتيك ميسر خواهد شد.
رابطه دموكراسي و تعليم تربيت و تربيت‌

با تحليل دو مفهوم دموكراسي و تعليم و تربيت وارد بحث اصلي خود يعني پيوند اين دو مفهوم از نگاه اين فيلسوف پراگماتيست مي‌شويم. اما به عنوان مقدمه اين بحث، نياز است كه بدانيم  انساني كه در جامعه دموكراتيك پرورش خواهد يافت چگونه انساني است. جان ديويي معتقد است كه شخصيت آدمي امري قابل حصول و در حال تكوين است. اما چنين تكويني در خارج از عرصه اجتماع تحقق پيدا نخواهد كرد. به عبارت ديگر او از تلقي انسان به عنوان اتمي منزوي به شدت گريزان است. طبيعت آدمي امري پويا « »dynamic است و اين برخلاف تلقي برخي از فيلسوفان همچون افلاطون مي‌باشد. حال بايد ببينيم چنين انساني چگونه در تعليم و تربيت دموكراتيك رشد خواهد كرد.

جان ديويي همچون دوركيم تعليم و تربيت را مقوله‌اي اجتماعي و امري جدايي‌ناپذير از سياست مي‌داند. افراد به اين دليل تربيت مي‌شوند تا به عنوان شهروند به عضويت جامعه دموكراتيك در آيند. اما اين تنها يك روي سكه است زيرا جامعه دموكراتيك نيز براي بقاي خويش نيازمند چنين شهرونداني است. به عبارت ديگر جامعه دموكراتيك بيش از هر جامعه ديگري به تعليم و تربيت نياز دارد و دليل آن نيز پر واضح است. دخالت دادن مردم در حكومت ارتباط مستقيمي با تعليم و تربيت و بالا بردن سطح آگاهي شهروندان دارد. جوامع دموكراتيك با حذف محدوديت‌هاي اجتماعي ناروا دامنه فعاليت‌هاي مردم را بسط مي‌دهند و فرصت‌هاي فراواني را براي تحقق استعدادها و رشد آنها فراهم مي‌كنند و چنين بسترسازي خود رشد و گسترش تعليم و تربيت را به دنبال دارد. حركت تعليم و تربيت در جامعه دموكراتيك در جهت ايجاد تفاهم ميان عناصر ملي و عناصر جهاني است. كودكان در روند تعليم و تربيت با تبعات اختلاف ميان دولتها و جنگهاي رخ داده شده آشنا مي‌شوند و تلاش مي‌شود كه به كودكان نشان داده شود كه تمدن امروز ما نه پيامد جنگهاي ويرانگر و خانمانسوز بلكه نتيجه همكاري و مشاركت ملل مختلف است. 

چنان‌كه پيش از اين بيان شد تشابه محسوسي ميان ديدگاه دوركيم و ديويي در رابطه با پيوند تعليم و تربيت و سياست وجود دارد. با اين وجود، جان ديويي در نحوه انتقال  آرمانهاي اجتماعي به فرد با دوركيم هم نظر نيست. جان ديويي مخالف تحميل آرمانهاي اجتماعي از طريق اجبار است. علت مخالفت او نيز آشكار است زيرا:

1- مطلق بودن آرمانها را رد مي‌كند.

2- شرط اصلي در پذيرش آرمانها را تجربه شخصي خود فرد مي‌داند.

سخن آخر

تاثير تلاش جان ديويي در برقراري پيوند ميان دموكراسي و تعليم و تربيت امري است كه نمي‌توان بسادگي از آن گذشت. تاثير آرا و نظريات او تا بدانجاست كه تعليم و تربيت شوروي سابق را نيز تحت تاثير قرار داد. با اين وجود آرا و نظريات او منتقدان بسياري نيز داشته است. برخي انتقاد كرده‌اند كه هدف نهايي تعليم و تربيت را محدود به دسترسي جامعه دموكراتيك نموده و در اين ميان از تمايلات عالي انساني و آينده‌نگري غفلت نموده است. اين انتقاد تا بدانجا شديد است كه بسياري از دانشمندان امريكايي مسوول عقب‌ماندگي امريكا  به لحاظ علمي و فني در مقايسه با شوروي سابق را كسي جز جان ديويي نمي‌دانند. چنين واكنش‌هايي به آراي او موجب شكل‌گيري دو نظريه پايدارگرايي «prennialism» و بينادگرايي «essentialism» در حوزه فلسفه تعليم و تربيت شد. طرفداران اين دو نظريه معتقدند كه جان ديويي در نسبي‌گرايي، حال‌گرايي و حرفه‌گرايي راه افراط را در پيش گرفته است. جان ديويي حتي از نقد ماركسيست‌ها نيز مصون نمانده، كساني كه معتقد بودند خطاي اصلي جان ديويي در مطلق پنداشتن دموكراسي امريكا بوده است.